Charakterystyka postępowania cywilnego

Postępowanie cywilne, zwane inaczej procedurą cywilną lub prawem procesowym cywilnym, ma na celu rozpoznawanie i rozstrzyganie konkretnych spraw cywilnych.
Prawo postępowania cywilnego jest powiązane z prawem cywilnym. Prawo cywilne określa treść i zakres praw podmiotowych przysługujących stronom w ich wzajemnych stosunkach (np. praw wynikających z umów, z własności). Prawo postępowania cywilnego określa natomiast organy właściwe do rozpo86znalwania spraw cywilnych (np. sporów na tle tych praw) oraz określa szczegółowo tryb postępowania przed tymi organami. W określeniu, że w postępowaniu cywilnym rozpoznaje się sprawy cywilne, pojęciu spraw cywilnych nadaje się szersze znaczenie niż wynikałoby to z definicji prawa cywilnego. Procedurę cywilną stosuje się bowiem również do spraw z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, ubezpieczeń społecznych oraz w rozstrzyganiu spraw gospodarczych.
Podstawowym aktem prawnym regulującym postępowanie cywilne jest u nas kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.) z 1964 r. (wielokrotnie nowelizowany).
Postępowanie cywilne toczy się najczęściej przed sądami powszechnymi (sądy te, ich struktura i zakres działania omówione zostały w rozdziale I, punkt 1 niniejszego podręcznika). K.p.c. przewiduje ponadto możliwość rozpoznawania sporów majątkowych (z wyjątkiem spraw o alimenty i spraw z zakresu prawa pracy) przez sądy polubowne. W szczególności przez sądy polubowne mogą być rozpoznawane spory gospodarcze. Sądem polubownym jest sąd niepaństwowy, powołany przez strony do rozstrzygnięcia ich sporu. Wyrok sądu polubownego ma taką samą moc, jak wyrok sądu powszechnego. Sąd polubowny może być powołany przez strony doraźnie, do rozpatrzenia bieżącej sprawy. Istnieją jednak w poszczególnych państwach stałe sądy polubowne. Strony dokonując zapisu na sąd polubowny wyłączają tym samym rozpoznanie sporu przez sąd powszechny. Sąd polubowny składa się z arbitrów których wybierają strony. W rozstrzyganiu spraw sądy polubowne nie są związane przepisami k.p.c. Opierają się one natomiast z reguły na dobrej znajomości problematyki danej dziedziny (branży), której spór dotyczy.
Postępowanie przed sądami powszechnymi może być postępowaniem spornym, rozstrzyganym w trybie procesu, gdy między stronami istnieje odmienność poglądów (spór) co do istnienia, treści lub zakresu ich praw. Może to być również postępowanie niesporne, zwane nieprocesowym. W postępowaniu takim może występować tylko jedna strona (np. jedyny spadkobierca występuje o stwierdzenie jego praw do spadku). Może występować również kilka podmiotów, z których każdy w toku postępowania realizuje własny interes, zwykle nie kolidujący z interesami pozostałych (np. członkowie rodziny występują o uznanie za zmarłego ojca, który zginął w czasie katastrofy).
Dla niektórych kategorii spraw k.p.c. przewiduje tzw. postępowania odrębne, charakteryzujące się nieco odmiennym przebiegiem. Postępowaniem takim jest postępowanie w sprawach gospodarczych. Odrębnymi trybami postępowania są również postępowanie nakazowe i upominawcze (będzie o nich jeszcze mowa). Odrębnymi wreszcie trybami postępowania są postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Pierwsze ma na celu zabezpieczenie roszczeń, np. przez zajęcie ruchomości lub wynagrodzenia za pracę, drugie — wykonanie orzeczeń sądowych w drodze czynności egzekucyjnych wykonywanych przez komorników.